اختلاف است ، هم چنان كه فرموده : « وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّه جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا » « 1 » و نيز فرموده : « أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيه » « 2 » و نيز در همان باره فرموده : « وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوه وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِه » « 3 » و نيز در اين صورت بعضى از وجوهى كه در ذيل * ( « إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ » ) * و همچنين در ذيل * ( « أَنَّ اللَّه يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِه » ) * ذكر شد تاييد مىشود ، و بايد به پيروى از سياق ، آيه شريفه را حمل بر آن وجه نمود هر چند آيه به اعتبار خودش و با صرفنظر از سياق ، معناى وسيعترى را افاده مىكند ، و معلوم است كه دانشمندان بصير از تشخيص آن وجه عاجز نيستند ، و خدا راهنما است . * ( « وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الأَرْضِ تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ . . . » ) * « استضعاف » به معناى ضعيف شمردن و توهين و بى اعتنايى به امر چيزى است . و « تخطف » و « خطف » و « اختطاف » به معناى قاپيدن و گرفتن چيزى است به سرعت . و « ايواء » به معناى منزل دادن به كسى است تا در آن جاى گرفته و هر جا رفت به آنجا بازگردد ، و « تاييد » از ماده « ايد » است كه به معناى قوه و نيرو است . از سياق آيه استفاده مىشود كه منظور از « آن روزى كه مسلمين در زمين مستضعف بودند » روزگار ابتداى اسلام و قبل از هجرت بوده كه مسلمين در مكه ( در ميان كفار ) محصور بوده‌اند . و نيز منظور از « ناس » در جمله * ( « تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ » ) * همان مشركين عرب و رؤساى قريش است . و مقصود از اينكه فرمود : * ( « فَآواكُمْ » ) * اين است كه شما را در مدينه جاى داد . و منظور از نصرت و تاييد در « و ايدكم بنصره » نصرتى است كه خداوند در جنگ بدر از مسلمين كرد ، و مقصود از « رزق طيب » آن غنيمتهاى جنگى است كه خداوند به ايشان روزى نمود ، و آن را براى آنها حلال كرد . احوالى كه خداوند در اين آيه از مؤمنين برشمرده و منتهايى كه در باره ايشان ذكر كرده هر چند مختص به مهاجرين است ، و مربوط به انصار نيست ، ولى منظور آيه در اينجا منت نهادن بر هر دو طايفه است ، چون هر دو طايفه امت واحده و داراى دين واحد بودند ، علاوه بر

--> ( 1 ) دست بياويزيد همگى به حبل اللَّه و متفرق مشويد . سوره آل عمران آيه 103 ( 2 ) و اينكه دين را به پا داريد و در آن اختلاف مكنيد . سوره شورى آيه 13 ( 3 ) و اينكه اين راه من است مستقيم پس پيرويش كنيد و در پى هر راه مرويد كه شما را از راه او پراكنده مىكند . سوره انعام آيه 153